Ψυχή και Σώμα


 Ολιστική Συστημική Προσέγγιση και Υγεία

 

 

 

Η προτροπή ενός γιατρού προς τον ασθενή του να διερευνήσει τον ψυχικό του κόσμο για να απαλλαγεί από το σωματικό του άλγος φαίνεται να σηματοδοτεί μια κρίσιμη καμπή στην επιστημονική σκέψη. Ο σταδιακός απεγκλωβισμός από το διαχωρισμό ανάμεσα στο νου και το σώμα οδηγεί σε μια πορεία προς την αντιμετώπιση του ανθρώπινου πόνου μέσα από μια ολιστική οπτική.

Φαίνεται λοιπόν ότι σήμερα, με τα σύγχρονα δεδομένα, η πιο δυνατή υπόθεση έχει ως εξής: οποιαδήποτε δυσλειτουργία στο οργανικό επίπεδο μπορεί να έχει σχέση με κάποια δυσλειτουργία στο ψυχοκοινωνικό επίπεδο. Η καλή λειτουργία και η δυσλειτουργία στα δυο επίπεδα δεν είναι σκόπιμο να ορίζονται με βάση χωριστά θεωρητικά μοντέλα, διότι έτσι τα φαινόμενα κατακερματίζονται αυθαίρετα.

Ωστόσο, τα θεωρητικά μοντέλα που θα παρουσιάσουμε παρακάτω άλλοτε λειτουργούν αποσπασματικά και άλλοτε ενοποιητικά. Θα ξεκινήσουμε με την παρουσίαση δύο μοντέλων, ευρέως γνωστών, τα οποία όμως παρουσιάζουν και μειονεκτήματα.
Το πιο συνηθισμένο θεωρητικό μοντέλο που προβάλλεται συχνά ως τρόπος αντιμετώπισης είναι ο εκλεκτικισμός και ο οποίος χωρίζεται σε δύο είδη:

Ο Θεωρητικός εκλεκτικισμός:
Συχνά καλύπτει αοριστίες και σύγχυση αφενός προς το σκοπό της θεραπείας γενικά και αφετέρου ως προς τους επιμέρους στόχους των παρεμβάσεων σε συγκεκριμένες περιπτώσεις.

Ο Μεθοδολογικός εκλεκτικισμός:
Είναι χρήσιμος όταν οι στόχοι της παρέμβασης είναι σαφείς. Τότε αποτελεί παράγοντα εξαιρετικού εμπλουτισμού.
Άλλη λύση που συχνά προβάλλεται είναι η διεπιστημονική: από τη μια η συσχέτιση μερικών παραγόντων, οι οποίοι προέρχονται από δύο ή περισσότερους επιστημονικούς κλάδους, βοηθάει να καταλάβουμε τα αλληλοσυσχετιζόμενα φαινόμενα. Από την άλλη όμως κι αυτή η πρακτική οδηγεί σε αδιέξοδα. Γιατί προσπαθεί να κατανοήσει μια ολότητα, μια συμπλοκή δηλαδή ενότητα, με αθροιστική προσέγγιση, διατηρώντας επιπλέον τα αναπόφευκτα στεγανά που επιβάλλονται από τις ξεχωριστές αρχές των επιμέρους επιστημών.

Σήμερα οι δυο επικρατέστερες προσεγγίσεις είναι: η συστημική και η γνωστική.
Έχουν αναπτύξει κοινές αρχές και έννοιες για να περιγράψουν και να ορίσουν διάφορα είδη συστημάτων (έμβια, ανοιχτά, φυσικοχημικά, οργανικά, ψυχοκοινωνικά, κ.λ.π.). Επιτρέπουν την παρατήρηση, την οργάνωση και την ερμηνεία των μεμονωμένων φαινομένων μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο αναφοράς.

Σύμφωνα με τις βασικές αρχές της Γενικής Θεωρίας Συστημάτων (Συστημική Προσέγγιση): τα άτομα, οι οικογένειες και άλλες κοινωνικές ομάδες είναι συστήματα βιοψυχοκοινωνικά και πολυεπίπεδα. Στο σημείο αυτό είναι πολύ σημαντική η έννοια της τελεονομικής εντροπίας(=δυσλειτουργία), η οποία ορίζεται ως το μέτρο αταξίας σε ένα σύστημα. Η εντροπία μεταφέρεται από άτομο σε άτομο, από το άτομο στην ομάδα και αντίστροφα. Επιπλέον μετατρέπεται από ένα είδος αταξίας σε άλλο, δηλαδή από το ψυχοκοινωνικό, στο βιολογικό και στο φυσικοχημικό, αφού πρόκειται για πολυεπίπεδα συστήματα.

Όσο για τη γνωστική προσέγγιση, εστιάζει το ενδιαφέρον της στον τρόπο που ο ανθρώπινος νους επεξεργάζεται την πληροφορία. Κάτω από την ομπρέλα των γνωστικών επιστημών, εντάσσονται και οργανώνονται επιμέρους επιστημονικοί κλάδοι που ανήκουν γενικά στις νευροεπιστήμες, όπως η ψυχοανοσοβιολογία, η νευροψυχολογία, κ.λ.π.

Και στις δυο προσεγγίσεις (συστημική και γνωστική) μία από τις βασικές έννοιες είναι αυτή της αυτοαναφοράς: η έννοια της αυτοαναφοράς υπαινίσσεται ότι η πραγματικότητα δεν ανακαλύπτεται, αλλά κατασκευάζεται. Ο κονστρουκτιβισμός πρεσβεύει ότι ο ανθρώπινος νους κατασκευάζει γνωστικές κατηγορίες για να οργανώσει και να ταξινομήσει τα πολύπλοκα φαινόμενα που παρατηρεί.

Σύμφωνα με την έννοια της αυτοαναφοράς καταλύονται πλέον οι ταξινομήσεις της παραδοσιακής επιστήμης: τι είναι αρρώστια, τι είναι υγεία, τι είναι στρες, τι δεν είναι…Η σχέση ανάμεσα στην οργανική και ψυχολογική λειτουργία του ατόμου είναι μεταβαλλόμενη και επηρεάζεται από τη σκέψη, τα συναισθήματα και τις εικόνες που δημιουργεί ο εγκέφαλος πάνω στη φυσικοχημική και βιολογική λειτουργία.

Έτσι περνάμε από τη μεμονωμένη έννοια της αυτοαναφοράς στο ευρύτερο Γνωστικό Σύστημα Αυτοαναφοράς που είναι ένα σύνολο από ιεραρχημένες γνωστικές κατηγορίες οι οποίες αφορούν τις αντιλήψεις, τα πιστεύω που έχει ένας ζωντανός οργανισμός για τον εαυτό του σε σχέση με το περιβάλλον του και τη ζωή γενικά, απαντά δηλαδή στο ερώτημα: «ποιος είμαι, πού πάω και γιατί;».

Σύμφωνα λοιπόν με τις δυο αυτές προσεγγίσεις σκοπός της θεραπείας είναι να βοηθήσει το άτομο να αυξήσει την εσωτερική του οργάνωση ως ένα σημείο πέρα από το οποίο μπορεί να παραμένει σε ανοδική πορεία μειώνοντας έτσι την παραγωγή εντροπίας στον εαυτό του και στους άλλους. Με άλλα λόγια, η θεραπεία μπορεί να ορισθεί ως μια πορεία προς αυξανόμενο βαθμό αυτοοργάνωσης. Αυτό προεκτείνεται και στην οικογένεια, αφού η αλλαγή στα μέλη της και στις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις θα ωθήσουν ασφαλώς σε σταδιακή αύξηση της διαφοροποίησης και σε υψηλότερο βαθμό αυτοοργάνωσης.

Έχοντας κατά νου τις παραπάνω θεωρητικές αρχές, ακόμη και ο όρος «ψυχοσωματική διαταραχή» δεν είναι ένας απλός, μονοσήμαντος και μονοδιάστατος όρος, αλλά ουσιαστικά υπονοεί δυσλειτουργίες σε 3 διαφορετικά επίπεδα: στον ψυχοκοινωνικό, στο οργανικό και στους μηχανισμούς που εξηγούν τη σχέση μεταξύ τους, δηλαδή τη μετατροπή νοητικών και συγκινησιακών μηνυμάτων σε οργανικά συμπτώματα. Υπό αυτό το πρίσμα λοιπόν δεν μπορούμε να παραβλέπουμε όλες τις υπόλοιπες ασθένειες, οι οποίες δεν ανήκουν στην επίσημη λίστα με τις ψυχοσωματικές ασθένειες.

Βέβαια, ένας συστημικός, όπως ο Minuchin μίλησε για ολόκληρες ψυχοσωματικές οικογένειες, οι οποίες χαρακτηρίζονται από την τάση να διοχετεύουν τις καλυμμένες ενδοοικογενειακές συγκρούσεις σε σωματικές αρρώστιες. Μπορεί κανείς συχνά να παρατηρήσει την τάση σε ορισμένες οικογένειες να διοχετεύουν από γενιά σε γενιά την εντροπία μέσα από τις ίδιες αρρώστιες σε ορισμένα οργανικά συστήματα (κυκλοφορικό, αναπνευστικό, νευρικό).

Η μεταφορά και η μετατροπή της αταξίας είναι πολύ φανερή όταν βλέπουμε οικογένειες. Για παράδειγμα:
-Το άγχος του γονιού μπορεί να εκδηλωθεί ως άσθμα στο παιδί.
-Οι κακές σχέσεις του ζευγαριού που απειλούν τη συνοχή της οικογένειας ελέγχονται ως ένα σημείο, όταν το παιδί εκδηλώσει κάποια σωματικά συμπτώματα.
-Η anorexia nervosa είναι συχνά μαζί με άλλους παράγοντες μια ασυνείδητη προσπάθεια της έφηβης κόρης που αναλαμβάνει να κρατήσει τους γονείς ενωμένους αρνούμενη να φάει.

Έρευνες επίσης έχουν δείξει ότι το ανοσοποιητικό σύστημα επηρεάζεται από παράγοντες που συνδέονται τόσο με αυτούς που εμπίπτουν στο οργανικό πλαίσιο όσο και με αυτούς που σχετίζονται με το ψυχολογικό και το ψυχοκοινωνικό πλαίσιο (π.χ. κρίσεις και τρόπο ζωής). Το στρες και η κατάθλιψη φαίνεται ότι μειώνουν την αντίσταση των αντισωμάτων, η δε αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος των ενηλίκων φαίνεται να συνδέεται με τα παιδικά βιώματα.

Λαμβάνοντας υπόψη λοιπόν αυτήν την τόσο στενή σύνδεση ψυχής και σώματος, δεν μπορούμε να θεωρήσουμε τυχαίο ότι κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπείας και μάλιστα συχνά στο τέλος του πρώτου σταδίου τα προβλήματα ή τα συμπτώματα από τα οποία υπέφερε ο θεραπευόμενος εξαφανίζονται ή χάνουν τη σημασία τους, αφού δε θεωρούνται πια η κύρια αιτία των αδιεξόδων του.
Κι αυτό επιτυγχάνεται ακριβώς, αφού ο ίδιος ο θεραπευόμενος έχει καταφέρει να συνδέσει γνωστικά και συναισθηματικά το οργανικό σύμπτωμα με την ευρύτερη ψυχοκοινωνική του δυσλειτουργία. Για αυτό και αρκετές φορές έχοντας ανακουφιστεί από επώδυνα συμπτώματα που τον ταλαιπωρούσαν, ο θεραπευόμενος χάνει ένα μέρος του κινήτρου που αρχικά τον ώθησε να ζητήσει βοήθεια. Κάποιοι άλλοι μάλιστα, έχοντας απαλλαχθεί από θανατηφόρα ή επώδυνα νοσήματα, βιώνουν μια πρωτόγνωρη κατάσταση χωρίς την άμεση απειλή της ολικής καταστροφής κι έτσι διστάζουν να κοιτάξουν βαθύτερα μέσα τους.

Πάντως, σε πιο προχωρημένα στάδια της ψυχοθεραπείας, κατά τα οποία συντελούνται ανακατασκευές σε θέματα που σχετίζονται με την ταυτότητα και την αναζήτηση νοήματος, εμφανίζονται συχνά παροδικά σωματικά συμπτώματα και οργανικές δυσλειτουργίες. Η εμφάνιση σωματικών διαταραχών σε αυτή τη φάση φαίνεται να αποτελεί τη συμβολική έκφραση καίριων ανακατασκευών. Οι βαθιές αυτές τομές στον πυρήνα της ύπαρξης φαίνεται ότι εκφράζονται με συμπτώματα που δηλώνουν τις επώδυνες διεργασίες των ανακατασκευών, για τις οποίες τώρα πια συνειδητά γνωρίζουν ότι, αν δε γίνονταν, θα μπορούσαν να νοσήσουν σοβαρά σε μελλοντικές φάσεις της ζωής τους.

Σε αυτό το σημείο είναι χρήσιμο να τονιστεί ότι η έλλειψη συμπτωμάτων δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την υγεία. Μπορεί μάλιστα να εκφράζει μια επικίνδυνη ακαμψία, με την έννοια ότι υπάρχει μια ολοκληρωτική αποσύνδεση των αρνητικά φορτισμένων συγκινησιακών βιωμάτων, τα οποία κάτω από μεγάλη πίεση μπορεί να ξεσπάσουν απροειδοποίητα με απρόβλεπτες συνέπειες (π.χ. καρδιακό επεισόδιο).

Ο Stierlin πιστεύει ότι «η σταθερή υγεία μπορεί να παρομοιαστεί με την έκφραση και την αποτελεσματικότητα μιας εύρυθμης «εσωτερικής Βουλής», τα μέλη της οποίας έχουν μάθει να επιλύουν συγκρουόμενα συμφέροντα μέσα από φιλικές διευθετήσεις». Αυτό βεβαίως δεν ισχύει για τους θεραπευόμενους που αναπτύσσουν ψυχοσωματικά προβλήματα για να εκφράσουν συναισθηματικές δυσκολίες και να εκφορτίσουν εντάσεις. Αυτοί οι θεραπευόμενοι είναι «κατάλληλα» εκπαιδευμένοι να εντοπίζουν το οργανικό σύμπτωμα που προηγείται πάντοτε του οποιουδήποτε συναισθήματος. Λιγότερο συχνά συναντάμε ανθρώπους που να μπορούν να συνδέσουν τη σωματική ενόχληση με το αντίστοιχο «ενοχλητικό» συναίσθημα. Οι περισσότεροι για τους δικούς τους προσωπικούς λόγους αποσυνδέουν το πρώτο από το δεύτερο και στην προσπάθεια του ειδικού να τα συνδέσει αντιστέκονται.

Ευχαριστώ τη Συνάδελφο Μαρία Μαντζάνα για την πολύτιμη βοήθειά της στην συγκέντρωση των πηγών.

Το είδαμε εδώ ASANTE magazine

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s